Krym - Kazimierz Górski

Krym

Z Wikipedii

Skocz do: nawigacji, szukaj
Ten artykuł dotyczy Krymu jako półwyspu. Zobacz też: Krym - autonomiczna republika na Ukrainie.
Położenie Krymu (ciemno zielony) w porównaniu do całej Ukrainy (jasno zielony) na mapie Europy.

Krym (ukr. Крим, Półwysep Krymski) – półwysep na południu Ukrainy, zwany czasem półwyspem Taurydzkim, a w starożytności Chersonezem Taurydzkim bądź Taurydą, połączony jest z lądem tylko wąskim Przesmykiem Perekopskim, pomiędzy Morzem Czarnym i Azowskim, a od Rosji oddzielony Cieśniną Kerczeńską. Długość linii brzegowej 1000 km, powierzchnia 25 700 km².

Spis treści

[edytuj] Przynależność polityczno-administracyjna

Politycznie Krym należy do Ukrainy. Niemal cały obszar półwyspu wchodzi w skład Autonomicznej Republiki Krymu; jedynie miasto wydzielone Sewastopol wchodzi bezpośrednio w skład Ukrainy, podlegając władzom centralnym w Kijowie.

Południowe wybrzeże Krymu. Jaskółcze Gniazdo

[edytuj] Geografia

W części wschodniej, obok Cieśniny Kerczeńskiej, wznoszą się góry Jaiłu, otaczające cały brzeg południowy i ku północy rozdzielające na kilka równoległych łańcuchów gór, pokrytych gęstym lasem. Na północy przechodzą w step, zajmujący większą część półwyspu. Najwyższym szczytem Gór Krymskich jest Roman-Kosz o wysokości 1545 m n.p.m., drugim szczytem - Czatyrdah (starożytne Mons Trapezus, 1527 m n.p.m.).

Na południu Krymu znajduje się dużo malowniczych miejscowości, warowni, ruin starożytnych gmachów, klasztorów, meczetów tatarskich, pięknych ogrodów i gajów oliwnych, natomiast w części północnej Krymu się ich prawie nie spotyka. Klimat łagodny umożliwia rozwój roślinności o charakterze podzwrotnikowym. Doliny, poprzecinane strumieniami i zatokami, są żyzne i urodzajne.

Krym dzieli się na trzy rejony:

Z ogólnej ilości 1657 rzek na Krymie tylko 150 ma ponad 10 km długości. Najdłuższą jest Sałhir, a w dalszej kolejności Alma, Kacza, Belbek, Bułhanak i Czernaja. Większość rzek to rzeki okresowe - wysychają latem, nie dopływając do morza, a woda pojawia się w nich dopiero na przełomie lutego i marca.

W tym okresie zwiększają aktywność także znane krymskie wodospady. Najwyższy wodospad Krymu - Uczan-Su (z tat. "padająca woda") ma 98,5 m wysokości, ale latem prawie zanika. Natomiast największy wodospad Krymu Dżur-Dżur, który ma tylko 15 m wysokości, jest aktywny cały rok.

[edytuj] Gospodarka

Zobacz więcej w osobnym artykule: Autonomiczna Republika Krymu.

[edytuj] Ludność

Obecnie większość ludności (58,32%) stanowią Rosjanie. Oprócz nich żyją tu Ukraińcy (24,32%) i Tatarzy (12,10%). Ci ostatni stanowili większość ludności półwyspu do 18 maja 1944 roku, tj. do czasu gdy w ramach stalinowskich represji za domniemaną kolaborację z Niemcami zostali wysiedleni i zesłani w odległe części Związku Radzieckiego. Obecnie część tatarskich wysiedleńców i ich potomków powraca na Krym (m.in. z Uzbekistanu), gdzie jednak napotykają liczne problemy natury ekonomicznej i formalno-prawnej, np. utrudnienia w uzyskaniu prawa pobytu i obywatelstwa. Dawniej na Krymie żyła również spora społeczność karaimska, której śladami są ogromne karaimskie nekropole, m.in. pod skalnym miastami Czufut Kale i Mangup. Jednak obecnie Krym zamieszkuje zaledwie kilkuset Karaimów, z tego nieco ponad 300 w Teodozji.

[edytuj] Miasta

Mapa Krymu z zaznaczonymi większymi miastami

Główne miasta półwyspu to: Symferopol, Sewastopol, Bakczysaraj (dawniej druga po Eski Krym (Starym Krymie) stolica Chanatu krymskiego), Eupatoria, Bałakława, Jałta, Sudak, Kaffa (Teodozja) i Kercz (z twierdzą Jenikale).

miejscowość nazwa rosyjska nazwa ukraińska nazwa tatarska uwagi
Symferopol Симферополь Сімферополь Aqmescit
Sewastopol Севастополь Севастополь Aqyar
Bakczysaraj Бахчисарай Бахчисарай Bağçasaray
Eupatoria Евпатория Євпаторія Gözleve pol. Kozłów
Bałakława Балаклава Балаклава Balıqlava
Jałta Ялта Ялта Yalta
Sudak Судак Судак Sudaq
Teodozja Феодосия Феодосія Kefe
Kercz Керчь Керч Kerç
Armiańsk Армянск Армянськ Ermeni Bazar
Ałupka Алупка Алупка Alupka
Ałuszta Алушта Алушта Aluşta
Biłohirsk Белогорск Білогі́рськ Qarasuvbazar
Dżankoj Джанкой Джанкой Canköy
Krasnoperekopsk Красноперекопск Красноперекопськ Krasnoperekopsk
Perekop Перекоп Перекоп Or Qapı pol. Przekop
Saki Саки Саки Saq
Stary Krym Старый Крым Старий Крим Eski Qırım

[edytuj] Historia

[edytuj] Starożytność i średniowiecze

Pierwszymi mieszkańcami byli Taurowie, potem Kimerowie. W VII w. p.n.e. stepy czarnomorskie zaludnili Scytowie (pochodzenia irańskiego) tworząc potężne państwo, które przetrwało do II w. p.n.e. W VII w. p.n.e. i VI w. p.n.e. pojawiają się miasta - kolonie i państwa greckie, m.in. Chersonez Taurydzki (w okolicach obecnego Sewastopola), Pantikapajon (dzisiejszy Kercz). W początkach V w. p.n.e. wokół Pantikapajonu tworzy się silne państwo Bosfor. Walki Scytów z kolonistami greckimi spowodowały interwencję pontyjskiego władcy Mitrydata. W I w. p.n.e. na Krymie zjawiają się Rzymianie, jest to okres ponownego rozkwitu Chersonezu. Niszczycielskie najazdy Gotów i Hunów w IV i VII w. n.e. doprowadzają do upadku późnoscytyjskiego państwa i kolonii rzymskich. Przetrwał tylko Chersonez.

Pod koniec X w. wielki książę Włodzimierz - pokonawszy Pieczyngów i Kumanów, rozszerzył granice swego państwa aż do Krymu, który w XIII w. popadł pod panowanie Tatarów do 1441 i należał do chanatu Kipczak; wówczas też zatarły się ostatnie ślady kolonii greckich. Wkrótce jednak półwysep rozkwitł ponownie, głównie dzięki koloniom genueńskich, z których najważniejszą była Kaffa.

[edytuj] Chanat Krymski

Po rozbiciu przez Tamerlana hordy Kipczackiej, założone zostało na Krymie na początku XV w. niepodległe chanat tatarski. Pierwszym chanem był Edyga, potem godność chańska była dziedziczna w rodzie Girejów. Chanowie krymscy wkrótce doszli do wielkiej potęgi, najeżdżając Polskę i państwo moskiewskie. Podczas walk kozackich wystawiali niejednokrotnie do 200 tys. wojska. Chanowie krymscy od 1475 byli wasalami sułtanów tureckich. W 1774 ostatni chan Sahin Girej przyjął zwierzchnictwo Rosji, ale w roku 1783 godność złożył i wtedy cały Krym przeszedł pod władanie Rosji.

Zobacz więcej w osobnym artykule: Chanat Krymski.

[edytuj] Panowanie rosyjskie

Po przyłączeniu Krymu do Rosji zmniejszała się populacja mieszkańców, rosła też bieda. Pod koniec XVIII w. w ludność Krymu nie wynosiła więcej niż 60 tysięcy osób (dla porównania: sama Kaffa liczyła w czasach rozkwitu przeszło 80 tysięcy). W XIX w. jednak znowu zaczęła się podnosić. W latach 1854 - 1855 Krym stał się polem walki między Rosją a mocarstwami sprzymierzonymi w wojnie krymskiej.

Zjazd tatarski, który odbył się w Symferopolu w dniach 1-2 października 1917, postanowił zwołać parlament tatarski - Kurułtaj, który zebrał się w grudniu, wybrał rząd i Dyrektorię (kolektywna prezydentura) na czele z Czembejem i proklamował na terenach tatarskich Republikę Tatarów Krymskich. Tymczasem w Symferopolu 13 stycznia 1918 władzę opanowali rosyjscy bolszewicy , którzy jednak byli za słabi by podporządkować sobie Tatarów. Ukraińska Centralna Rada w listopadzie 1917 przyłączyła 3 powiaty północne Krymu , wchodząc w konflikt z Rosjanami i Tatarami. URL formalnie przejęła 13 marca 1918 flotę wojenną i handlową Rosji na Morzu Czarnym i wysłała Dywizję Zaporoską płk. Bołboczana celem opanowania Krymu. W walkach z bolszewikami Bołboczan dotarł 29 kwietnia 1918 pod Symferopol i tego samego dnia przyłączyli się do URL marynarze floty w Sewastopolu .

W okresie Hetmanatu Republika Tatarów Krymskich, zachowując własny rząd i wojsko, weszła formalnie we wrześniu 1918 na zasadach autonomii w skład Ukrainy. Faktycznie protektorat nad półwyspem sprawowali Niemcy. Na stanowisku premiera rządu krymskiego zastąpili oni Dżafera Sejdahmeta, który reprezentował orientację proturecką, gen. Maciejem Sulkiewiczem. Po wycofaniu się Niemców, Krym opanowali "Biali" Rosjanie (październik 1918); grupa oficerów rozbiła 23 sierpnia 1919 Dyrektorię oraz redakcję jej organu "Millet", a następnie władze rosyjskie zlikwidowały Kurułtaj.

Pod koniec 1920 roku Krym opanowali bolszewicy, którzy utworzyli 18 października 1921 Autonomiczną Republikę Radziecką w składzie Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.

W czasie II wojny światowej półwysep zajęły wojska niemieckie. Po wyzwoleniu władze uznały, iż w czasie okupacji ludność tatarska kolaborowała z najeźdźcami i zadecydowała o wysiedleniu Tatarów z Krymu. Główną akcję wysiedleńczą przeprowadzono 18 maja 1944. Wtedy też przeprowadzono wielką akcję zmiany nazw miejscowości na rosyjskie. W ich miejsce przybyli osadnicy rosyjscy. W 1954 roku, w trzechsetną rocznicę ugody perejasławskiej Krym został włączony w granice Ukraińskiej SRR.

[edytuj] Współczesność

W wyniku masowych przesiedleń dokonywanych jeszcze przed przyłączeniem Krymu do Rosji przez Aleksandra Suworowa, a później deportacji ludności tatarskiej (1944/45) do Azji Środkowej, większość ludności stanowią Rosjanie.

W obliczu rozpadu ZSRR Rosjanie zaczęli zgłaszać postulaty powrotu do Rosji. Autonomia była ceną, jaką rząd ukraiński zgodził się zapłacić za pozostanie Krymu w składzie państwa ukraińskiego i w 1991r. zamieszkująca półwysep większość rosyjska uzyskała od komunistycznych władz zgodę na utworzenie Krymskiej ASRR, obejmującej obszar obwodu krymskiego, z wyjątkiem miasta Sewastopola, które pozostało bezpośrednio w granicach Ukrainy. Po rozpadzie ZSRR, 5 maja1992 Rosjanie zamieszkujący półwysep proklamowali powstanie Republiki Krymu.

Ostatecznie osiągnięto kompromis - Krym zrezygnował z niepodległości, a władze niepodległej Ukrainy zgodziły się na status republiki autonomicznej. Sewastopol, niegdyś stanowiący część obwodu krymskiego został dodatkowym miastem wydzielonym jako siedziba rosyjskiej Floty Czarnomorskiej, mającej stacjonować tu na podstawie umowy między Rosją a Ukrainą do 2017. Oprócz tego Rosjanie zajmują nielegalnie na terenie Krymu około 4000 obiektów, w tym 10 latarni morskich[1].

Przypisy

  1. ↑ Gazeta Wyborcza z 19 września 2007

[edytuj] Bibliografia

  • Spalle, Światosław, KRYM-KAUKAZ. Mały przewodnik turystyczny, Warszawa, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1977.
  • Строля, Виргиниюс (ред.): Прогулка по Крыму, изд. Балтия Друк, Киев 2003, ISBN 966-96041-8-4.
  • Тарасенко, Дмитрий: Южный берег Крыма, Симферополь 2007, ISBN 978-966-648-091-3.

[edytuj] Zobacz też

Zobacz galerię na Wikimedia Commons:
Krym

[edytuj] Linki zewnętrzne

p • d • e • h
Rzeki Krymu






Szczecin to wymarzone miasto dla emigrantów?
Ze szczególną misją specjalna do Wielkiej Brytanii udają się dzisiaj Władze Szczecina. W jakim celu? Chcą przekonać emigrantów z Polski, by osiedlili się na Pomorzu.
Izrael w gotowości - dziś palestyński Dzień Gniewu
Tysiące izraelskich policjantów zostały dziś rano rozlokowane w Jerozolimie Wschodniej w związku z proklamowanym przez palestyński ruch Hamas kolejnym Dniem Gniewu.
Kraków uczcił ofiary konfliktu w Strefie Gazy
W czwartek wieczorem na Rynku Głównym w Krakowie odbył się protest przeciwko izraelskiej ofensywie w Strefie Gazy. W inicjatywie wzięło udział ponad 100 osób, Polaków i Palestyńczyków. Zebrani zapalili świece, aby uczcić ofiary konfliktu.
Pożar poddasza kamienicy ugaszony
Wczoraj wieczorem przy ul. Zawiszy Czarnego w Łodzi w jednej z tamtejszych kamienic doszło do pożaru poddasza. Na szczęście strażakom udało się już ugasić ogień.
Zaspy i koleiny utrudniają jazdę kierowcom
Wszyscy podróżujący drogą krajową numer 15 między Ostródą a Lubawą w Warmińsko- Mazurskie muszą uważać na zaspy śnieżne i koleiny, które niestety znacznie utrudniają jazdę.

kodeks karny tylko grosz rusztowania szkoły policealne telefon sony ericsson ---------